چه کسی از جان نگهبانان طبیعت محافظت می‌کند؟

محیط‌بانانی که برای جلوگیری از شکار غیرمجاز، در دل کوهستان‌ها و مناطق حفاظت‌شده گشت‌زنی می‌کنند و جنگل‌بانانی که با قطع غیرقانونی درختان، قاچاق چوب و تخریب جنگل‌ها مقابله می‌کنند، تنها نگهبانان طبیعت نیستندبلکه  از آینده نسل‌های بعدی نیز محافظت می‌کنند.

محیط‌بان یا جنگل‌بانی که در مناطق دورافتاده، گاه با حداقل امکانات و نیروی کم، مسئول حفاظت از پهنه‌های وسیعی از طبیعت است، ممکن است با متخلفانی روبه‌رو شود که برای ادامه فعالیت غیرقانونی خود، حتی به خشونت و سلاح متوسل می‌شوند.

در چنین شرایطی، آیا می‌توان انتظار داشت که یک مأمور به‌تنهایی و بدون تجهیزات کافی، پشتیبانی عملیاتی مناسب و پشتوانه حقوقی مؤثر، در برابر چنین خطرهایی بایستد؟

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، شمار محیط‌بانانی که در طول سال‌های فعالیت سازمان حفاظت محیط‌زیست جان خود را از دست داده‌اند، به 154 نفر رسیده است. همچنین صدها نفر از این نیروها در جریان مأموریت‌های خود مجروح شده‌اند یا آسیب‌های جدی دیده‌اند. این ارقام نشان می‌دهند که حفاظت از طبیعت، برای بسیاری از مدافعان آن، هزینه‌ای سنگین داشته است.

در سال 1404 نیز کشته‌شدن چند محیط‌بان در درگیری با شکارچیان غیرمجاز، بار دیگر مسئله امنیت این نیروها را به یکی از دغدغه‌های جدی جامعه محیط‌زیست تبدیل کرد. گزارش‌های رسانه‌ای از کمبود نیرو، تجهیزات ناکافی و ابهام در ضوابط استفاده از سلاح به‌عنوان بخشی از مشکلات این شغل یاد کرده‌اند.

در ایران، قانون حمایت قضایی و بیمه‌ای از مأموران یگان حفاظت محیط‌زیست و جنگلبانی در سال 1399 تصویب شد. بنابراین، مسئله فقط نبود قانون نیست بلکه باید پرسید حمایت‌های پیش‌بینی‌شده تا چه اندازه در عمل اجرا می‌شوند و آیا این حمایت‌ها توانسته‌اند امنیت لازم را برای مأموران فراهم کنند؟

از سوی دیگر، گزارش‌های تازه آبان 1405 همچنان از کمبود نیروی انسانی، نیاز به تجهیزات مناسب، مشکلات معیشتی و ضرورت تقویت حمایت‌های قانونی سخن می‌گویند. همچنین موضوع رسیدگی به پرونده محیط‌بانان جان‌باخته و تعیین تکلیف قضایی این پرونده‌ها همچنان مورد مطالبه قرار دارد.

حفاظت از محیط‌بانان و جنگل‌بانان نباید به برگزاری مراسم تقدیر، انتشار پیام‌های تشکر یا تجلیل از فداکاری‌های آنان محدود شود. قدردانی واقعی زمانی معنا دارد که این افراد بتوانند با امنیت بیشتر به خانه و خانواده خود بازگردند.

از سازمان حفاظت محیط‌زیست، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، وزارت جهاد کشاورزی، مجلس شورای اسلامی و دستگاه قضایی انتظار می‌رود اقدامات مشخص و قابل ارزیابی را در دستور کار قرار دهند.

محیط‌بان و جنگل‌بان نباید برای انجام وظیفه قانونی خود ناچار باشند میان حفظ طبیعت و حفظ جانشان یکی را انتخاب کنند.

جامعه نیز باید در کنار این نیروها بایستد آن هم با گزارش تخلفات، خودداری از خرید چوب حاصل از قطع غیرقانونی درختان، مقابله با عادی‌سازی شکار غیرمجاز و احترام به قوانین حفاظت از طبیعت.

مطالبه پارسینه از نهاد های ذیصلاح این است که محیط‌بانان و جنگل‌بانان را تنها نگذارند. امنیت، تجهیزات، حمایت قضایی و معیشت مناسب، امتیاز ویژه برای این افراد نیست بلکه حداقل امکانات لازم برای انجام مسئولیتی است که حفاظت از سرمایه‌های طبیعی کشور بر دوش آنان گذاشته است.